Rozwód nie zawsze kończy finansowe zobowiązania między byłymi małżonkami. Sprawdź, kiedy sąd zasądzi alimenty na rzecz byłej żony lub męża, ile mogą wynosić i – co najważniejsze – jak długo trwa ten obowiązek.
Alimenty kojarzą się niemal automatycznie z dziećmi. Tymczasem Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje również obowiązek alimentacyjny między byłymi małżonkami – i jest to instytucja, o której istnieniu wiele osób dowiaduje się dopiero w trakcie sprawy rozwodowej, często ku swojemu zaskoczeniu.
Jako adwokat prowadzący kancelarię w Gdańsku i obsługujący klientów z całego Trójmiasta – Gdańska, Gdyni i Sopotu – a także, poprzez Filię w Czersku, mieszkańców powiatów chojnickiego, starogardzkiego, kościerskiego i tucholskiego, w sprawach rozwodowych regularnie spotykam się z dwoma skrajnie różnymi pytaniami. Jedno zadaje małżonek, który obawia się, że po rozwodzie będzie do końca życia utrzymywał byłego partnera. Drugie – małżonek, który słyszał, że „alimenty na żonę się nie należą” i jest zaskoczony, gdy sąd orzeka inaczej.
Prawda leży pośrodku, a odpowiedź zależy od jednego kluczowego elementu wyroku rozwodowego – orzeczenia o winie. W tym artykule wyjaśniam, kiedy i na jakiej podstawie sąd zasądza alimenty na rzecz byłego małżonka, jak długo trwa ten obowiązek i kiedy wygasa.
„To, czy alimenty na małżonka będą trwały 5 lat, czy bezterminowo, nie zależy od tego, kto był 'bardziej poszkodowany’ emocjonalnie. Zależy od jednego zdania w sentencji wyroku – orzeczenia o winie”
— adw. Jakub Słomiński
Co znajdziesz w tym artykule?
- Dwie podstawy prawne alimentów na małżonka i czym się różnią
- Kiedy małżonek ma prawo żądać alimentów – niedostatek i istotne pogorszenie sytuacji życiowej
- Jak długo trwają alimenty na żonę lub męża po rozwodzie
- Jak sąd ustala wysokość alimentów między byłymi małżonkami
- Kiedy obowiązek alimentacyjny między małżonkami wygasa
- Praktyczny poradnik: jak ubiegać się o alimenty na małżonka
- FAQ – odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania
Dwie podstawy prawne – i dwa zupełnie różne obowiązki
Obowiązek alimentacyjny między byłymi małżonkami reguluje art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który przewiduje dwie odrębne sytuacje w zależności od tego, czy i jak sąd orzekł o winie w wyroku rozwodowym.
Art. 60 § 1 k.r.o. – rozwód bez winy lub z winy obu stron
Jeżeli sąd nie orzekał o winie (rozwód za porozumieniem stron) albo uznał, że winni rozkładu pożycia są oboje małżonkowie, małżonek znajdujący się w niedostatku może żądać od drugiego dostarczania środków utrzymania – ale tylko w takim zakresie, w jakim odpowiada to usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego.
Art. 60 § 2 k.r.o. – rozwód z wyłącznej winy jednego małżonka
Jeżeli sąd orzekł rozwód z wyłącznej winy jednego z małżonków, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, sąd może – na żądanie małżonka niewinnego – zasądzić alimenty od małżonka wyłącznie winnego, nawet jeśli małżonek niewinny nie znajduje się w niedostatku. To istotna różnica: próg uzyskania alimentów jest tu znacznie niższy niż w przypadku § 1.
| Art. 60 § 1 – brak winy / wina obu stron | Art. 60 § 2 – wyłączna wina jednego małżonka | |
| Przesłanka | Niedostatek małżonka uprawnionego | Istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego |
| Kto może żądać | Każdy z małżonków znajdujący się w niedostatku | Wyłącznie małżonek uznany za niewinnego |
| Czas trwania | Co do zasady 5 lat od orzeczenia rozwodu | Czas nieograniczony – do ustania przesłanek |
| Możliwość przedłużenia | Tak, w wyjątkowych okolicznościach | Nie dotyczy – brak ustawowego limitu |
Kiedy małżonek faktycznie ma prawo żądać alimentów
Czym jest „niedostatek”
Niedostatek oznacza sytuację, w której małżonek nie jest w stanie własnymi siłami zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb – mieszkaniowych, zdrowotnych, żywnościowych czy związanych z podstawowym funkcjonowaniem. Nie chodzi tu o utrzymanie dotychczasowego, często wysokiego standardu życia, lecz o zapewnienie podstawowych warunków egzystencji. Sąd bierze pod uwagę m.in. wiek, stan zdrowia, kwalifikacje zawodowe, możliwość podjęcia zatrudnienia oraz sytuację majątkową obu stron.
Czym jest „istotne pogorszenie sytuacji materialnej”
To pojęcie szersze i korzystniejsze dla małżonka niewinnego. Nie musi on wykazywać, że znajduje się w niedostatku – wystarczy, że w wyniku rozwodu jego sytuacja materialna pogorszyła się w sposób istotny w porównaniu do tego, jak wyglądałaby, gdyby małżeństwo nadal trwało. Może to dotyczyć np. utraty współfinansowania mieszkania, standardu życia opartego na dochodach współmałżonka, czy planów zawodowych przerwanych na rzecz prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego.
„Małżonek niewinny nie musi udowadniać biedy. Wystarczy, że pokaże sądowi, jak realnie wyglądałoby jego życie finansowe, gdyby nie doszło do rozwodu z winy drugiej strony – i jak wygląda ono teraz”
— adw. Jakub Słomiński
Jak długo trwają alimenty na żonę lub męża
To pytanie, które najbardziej interesuje obie strony postępowania rozwodowego, a odpowiedź zależy bezpośrednio od podstawy prawnej, na jakiej zasądzono alimenty.
Alimenty na podstawie art. 60 § 1 – limit 5 lat
Jeżeli alimenty zasądzono na podstawie niedostatku (brak winy lub wina obu stron), obowiązek ten wygasa z mocy prawa po upływie 5 lat od orzeczenia rozwodu – chyba że sąd, na wniosek uprawnionego zgłoszony przed upływem tego terminu, przedłuży ten okres ze względu na wyjątkowe okoliczności. Wyjątkowe okoliczności to m.in. ciężka choroba uniemożliwiająca podjęcie pracy, zaawansowany wiek połączony z brakiem realnych perspektyw zatrudnienia, czy opieka nad wspólnym dzieckiem wymagającym szczególnej troski.
Alimenty na podstawie art. 60 § 2 – bez limitu czasowego
W przypadku alimentów zasądzonych od małżonka wyłącznie winnego, ustawa nie przewiduje żadnego górnego limitu czasowego. Obowiązek trwa tak długo, jak długo trwa istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego – teoretycznie może to być kilka lat, ale równie dobrze kilkanaście czy nawet kilkadziesiąt lat, jeśli okoliczności się nie zmieniają.
To jedna z konsekwencji orzeczenia o winie, o której warto pamiętać, decydując się na taki, a nie inny przebieg sprawy rozwodowej – wyłączna wina jednej ze stron może oznaczać dla niej długoletni obowiązek finansowy wobec byłego małżonka.
Jak sąd ustala wysokość alimentów między małżonkami
Podobnie jak przy alimentach na dzieci, ustawa nie przewiduje sztywnych stawek czy procentów dochodu. Sąd każdorazowo bada dwa elementy równocześnie:
- usprawiedliwione potrzeby małżonka uprawnionego – realne, uzasadnione koszty utrzymania, a nie zawyżone oczekiwania co do standardu życia;
- możliwości zarobkowe i majątkowe małżonka zobowiązanego – nie tylko aktualne dochody, ale też potencjalne możliwości zarobkowania przy dołożeniu należytej staranności.
W praktyce sądy orzekają zwykle alimenty niższe niż w sprawach dotyczących dzieci – celem nie jest zapewnienie byłemu małżonkowi dotychczasowego standardu życia, lecz pokrycie usprawiedliwionych, podstawowych potrzeb, których nie jest on w stanie zaspokoić samodzielnie.
Kiedy obowiązek alimentacyjny między małżonkami wygasa
- upływ 5 lat od orzeczenia rozwodu – w przypadku alimentów zasądzonych na podstawie art. 60 § 1, o ile sąd nie przedłużył tego okresu;
- zawarcie przez uprawnionego małżonka nowego związku małżeńskiego – niezależnie od podstawy prawnej, z jakiej zasądzono alimenty, ten obowiązek wygasa z mocy prawa;
- ustanie niedostatku lub istotnego pogorszenia sytuacji materialnej – np. w wyniku podjęcia dobrze płatnej pracy, otrzymania spadku czy poprawy sytuacji zawodowej uprawnionego;
- pogorszenie sytuacji majątkowej zobowiązanego w stopniu uniemożliwiającym dalsze płacenie alimentów – może być podstawą do obniżenia lub uchylenia obowiązku;
- śmierć jednej ze stron – obowiązek alimentacyjny ma charakter osobisty i nie jest dziedziczony.
Warto podkreślić, że – podobnie jak w przypadku alimentów na dzieci – wygaśnięcie przesłanek nie powoduje automatycznego ustania obowiązku w sensie formalnym, jeśli został on zasądzony wyrokiem. Jedynie upływ 5-letniego terminu z art. 60 § 1 oraz zawarcie nowego małżeństwa przez uprawnionego działają z mocy samego prawa. W pozostałych przypadkach konieczne jest wystąpienie z powództwem o uchylenie obowiązku alimentacyjnego.
Praktyczny poradnik: jak ubiegać się o alimenty na małżonka
- Sprawdź podstawę prawną swojego roszczenia – ustal, czy w Twojej sprawie rozwodowej zapadło lub zapadnie orzeczenie o winie, i po czyjej stronie. To determinuje, z której podstawy prawnej możesz skorzystać.
- Zgromadź dowody swojej sytuacji materialnej – zbierz dokumenty potwierdzające Twoje koszty utrzymania (rachunki, umowa najmu, wydatki na leczenie) oraz dochody i majątek byłego małżonka.
- Zgłoś żądanie w pozwie rozwodowym lub odrębnym powództwie – roszczenie o alimenty między małżonkami można zgłosić już w pozwie rozwodowym albo w odrębnym powództwie po uprawomocnieniu się wyroku rozwodowego.
- Pilnuj terminów, jeśli podstawą jest niedostatek – jeśli alimenty zasądzono na podstawie niedostatku, pamiętaj o terminie 5 lat – wniosek o przedłużenie musisz złożyć przed jego upływem.
- Skonsultuj strategię procesową z adwokatem – ocena, która podstawa prawna będzie korzystniejsza, oraz właściwe sformułowanie żądania mają kluczowe znaczenie dla wyniku sprawy. Warto to ustalić z adwokatem jeszcze przed złożeniem pozwu rozwodowego.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czy przy rozwodzie bez orzekania o winie należą się alimenty na małżonka?
Tak, ale tylko w przypadku, gdy małżonek uprawniony znajduje się w niedostatku, czyli nie jest w stanie samodzielnie zaspokoić swoich podstawowych potrzeb. Alimenty te są ograniczone czasowo do 5 lat od orzeczenia rozwodu, chyba że sąd, na wniosek uprawnionego, przedłuży ten okres ze względu na wyjątkowe okoliczności.
Czy alimenty na byłą żonę lub męża mogą trwać dożywotnio?
Tak, jeśli zostały zasądzone na podstawie art. 60 § 2 k.r.o., czyli w sytuacji rozwodu z wyłącznej winy jednego z małżonków, a rozwód spowodował istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego. Ustawa nie przewiduje w tym przypadku żadnego górnego limitu czasowego – obowiązek trwa, dopóki trwają przesłanki jego zasądzenia.
Co się stanie, jeśli osoba otrzymująca alimenty na małżonka zawrze nowy związek małżeński?
Obowiązek alimentacyjny między byłymi małżonkami wygasa z mocy samego prawa w chwili zawarcia przez uprawnionego nowego małżeństwa – niezależnie od tego, czy alimenty zasądzono na podstawie niedostatku, czy istotnego pogorszenia sytuacji materialnej. Nie jest potrzebne w tym celu żadne dodatkowe orzeczenie sądu.
Czy można ubiegać się o alimenty na małżonka już po rozwodzie, jeśli nie zrobiliśmy tego w wyroku?
Tak, roszczenie o alimenty między byłymi małżonkami można zgłosić także w odrębnym postępowaniu już po uprawomocnieniu się wyroku rozwodowego, o ile spełnione są ustawowe przesłanki – niedostatek albo istotne pogorszenie sytuacji materialnej w przypadku wyłącznej winy drugiej strony. Nie trzeba było zgłaszać tego żądania od razu w pozwie rozwodowym.
Czy wysokość alimentów na małżonka można później zmienić?
Tak. Podobnie jak w przypadku alimentów na dzieci, w razie zmiany stosunków – np. poprawy lub pogorszenia sytuacji majątkowej którejkolwiek ze stron – każda z nich może żądać zmiany orzeczenia dotyczącego wysokości alimentów, w tym ich podwyższenia, obniżenia lub całkowitego uchylenia obowiązku.
Podsumowanie
Alimenty na rzecz byłego małżonka to instytucja, o której warto wiedzieć jeszcze przed złożeniem pozwu rozwodowego – decyzja o tym, czy domagać się orzeczenia o winie, ma bezpośredni wpływ nie tylko na przebieg samego postępowania, ale i na potencjalny, wieloletni obowiązek finansowy po jego zakończeniu.
- przy rozwodzie bez orzekania o winie lub z winy obu stron, alimenty należą się tylko małżonkowi w niedostatku i trwają maksymalnie 5 lat;
- przy rozwodzie z wyłącznej winy jednego małżonka, małżonek niewinny może żądać alimentów już przy istotnym pogorszeniu sytuacji materialnej – bez limitu czasowego;
- wysokość alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego i możliwości zarobkowych zobowiązanego;
- obowiązek wygasa automatycznie w razie zawarcia przez uprawnionego nowego małżeństwa lub upływu 5 lat (jeśli podstawą był niedostatek);
- w pozostałych przypadkach konieczne jest powództwo o uchylenie obowiązku alimentacyjnego.
Kancelaria Adwokacka adwokat Jakub Słomiński
al. Zwycięstwa 36/3, 80-219 Gdańsk
Filia Kancelarii: ul. Ostrowskiego 16, 89-650 Czersk
tel. 606-910-807 / 787-995-849
e-mail: biuro@kancelariaslominski.pl
adw. Jakub Słomiński Członek Pomorskiej Izby Adwokackiej w Gdańsku od 2018 roku Doświadczenie w praktyce prawniczej od 2013 roku Absolwent Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego
